The Body Project – an intimate history of American Girls, eftir *Joan
Jakobs Brumberg*, er bók sem ég rak augun í á Þjóðarbókhlöðunni í desember síðastliðinn. Ég held það hafi aðallega verið kápan sem fangaði athygli mína en á henni koma saman nokkrar myndir sem allar eiga það sameiginlegar að sýna nokkrar mismunandi útgáfur kvenímyndarinnar sem allar hafa á einum tímapunkti eða öðrum þótt eftirsóknarverðar. Í ofanálág líkist mest áberandi myndin töluvert mikið mynd sem var tekin af sjálfri mér þegar ég var unglingsstúlka. Ég læt lesendum eftir að giska á það hvaða mynd ég á við.

Ég tvísteig lengi fyrir framan hilluna á bókasafninu vegna þess að í desember eiga skólastúlkur alls ekki að stunda skemmtilestur. Þar er enda sérstaklega í desember sem mig langar að lesa allar bækur í heiminum aðrar en þær sem ég þarf að lesa ofan í kjölinn fyrir próf. Svo réttlætti ég lántökuna fyrir mér með því að ég ætlaði bara rétt að sjá hvernig þessi fræðikona nálgaðist umfjöllunarefnið og hvað það væri sem rættlætti þá gríðarlegu góða dóma sem bókin skartaði á kápu og saurblöðum.

Reyndin varð sú að ég las bókina ofan í kjölinn, rýndi í myndirnar og fletti margsinnis aftur á bak til að leita uppi athyglisverða punkta sem Brumberg dregur fram. Skólabækurnar sátu á meðan á hakanum. Bókin er nefnilega feykigóð og Brumberg lipur penni. Bókin er svo stútfull af skemmtilegum og vel völdum myndum sem auka á vægi frásagnarinnar.

Umfjöllunarefni The Body Project er það hvernig stúlkur breytast í konur og hvernig samfélagslegar breytingar síðustu 100 ára (rúmlega) hafa haft áhrif á þetta ferli og upplifan þeirra af því. Þetta er auðvitað gríðarlega víðfemt efni en Brumberg tekst, án þess að einfalda það um of, að nálgast það á sæmilega skiljanlegan og skipulagðan hátt með því að skipta því upp í nokkur aðalþemu: Lækkun kynþroskaaldurs í sögulegu og
landfræðilegu samhengi, þróun siða tengdum blæðingum, gildi heilbrigðrar húðar, þróun þess nútímalega viðhorfs sem gengur út á það að sjá líkamann og ögun hans sem verkefni og síðast en ekki síst minnkandi gildi meydómsins.

Heimildirnar sem Brumberg notar eru fjölbreyttar en af þeim eru dagbækurnar líklega athyglisverðastar í augum hins almenna lesanda. Brumberg leitaði uppi dagbækur á skjalasöfnum, meðal vina og nemenda en auglýsti einnig eftir dagbókum í blöðum og fékk mjög góð viðbrögð. Hún notar þær bæði til að draga almennar ályktanir en einnig kynnir hún einstaka stúlkur til sögunnar og notar ævi þeirra og orð til að draga upp persónulegri mynd af þróun sem átti sér stað á landsvísu. Þetta hefur þau áhrif að minna lesandann á að á bak við alla statistík eru manneskjur af holdi og blóði.

Brumberg einblínir hér á bandarískar stúlkur og samfélag sem fékk mig til að dauðlanga til að lesa sambærilega evrópska eða skandinavíska athugun. Ég veit lítið um þennan hluta af sögu íslenskra kvenna, það litla sem ég veit hef ég úr gömlum skrýtnum kvenleikahandbókum sem ég hef í gegnum tíðina haft afar gaman af því að spegla minn samtíma í.

Þótt öll sagnfræðivinna sem liggur The Body Project til grundvallar sé faglega unnin og af heilindum, er verkið ekki hlutlaust. Persóna Brumberg stígur reglulega fram og ber umfjöllunarefnið saman við eigin reynslu, skýrir frá viðbrögðum nemenda sinna við einstökum atriðum og hikar ekki við að helga síðasta kaflann ályktunum á borð við þá að þótt flestir álykti eflaust að brotthvarf heftandi klæðnaðar á borð við korselett og krínólínur hafi verið þróun í jákvæða átt fyrir bandarískar stúlkur sé veruleikinn ekki endilega sá. Brumberg er dugleg að setja spurningarmerki við staðalályktanir og samlíkingin við Naomi Klein og The Beauty Myth kom upp í hugann kom upp í huga mér þó nokkuð oft við lestur bókarinnar. Þrátt fyrir að hafa skoðanir er Brumberg þó varværin í ályktunum og fellur ekki í gildrur æsifréttamennskunnar hvað varðar öfgakenndari hluta þeirra líkamsverkefna sem lítill hluti stúlkna aðhyllist í dag ólíkt sjónvarpi allra landsmanna sem kynnti nýja korselettið tvívegis í fréttatímum síðasta árs sem nýjasta tískuæðið í Bandaríkjunum. Brumberg notar sér að auki aldur sinn, sem gæti auðveldlega verið galli hverjum þeim sem kýs að gera unglingamenningu dagsins í dag að umfjöllunarefni, til þess að varpa ljósi á það kynslóðabil sem er á milli ungra stúlkna og mæðra þeirra og amma í dag.

Titill bókarinnar skýrist með vísan til aðalumfjöllunarefnis hennar: hvernig áhersla ungu stúlkunnar hvað sjálfsmótun varðar hefur færst af persónuleika yfir á ytri ímynd. Það má deila um það hvort það sé galli á umfjöllun Brumberg að hún ræðir hvað þetta atriði varðar aðeins hlutskipti stúlkna Mike Featherstone hefur greint sömu þróun hvað varðar áherslur í þeirri tegund bókmennta sem snúast um sjálfsmótun beggja kynja á seinni hluta 19. aldar og fyrri hluta þeirrar 20. í greininni The Body in Consumer Culture í The Consumption Reader.

Altént... Til þessarar áherslubreytingar rekur Brumberg það fyrirbæri sem sem tengir hin mismunandi þemu bókarinnar saman. Hún notast við hugtakið body projects, eða það markmið stúlkna/kvenna að að móta líkamann að fegurðarstöðlum ríkjandi tíma. Fyrsta slíka verkefnið sem Bromberg tekur fyrir er mótun vaxtar en með róttækum breytingum á kventísku í upphafi þriðja áratugs 20 aldar olli afhjúpum líkamans því að megranir urðu kerfisbundinn hluti af tilveru stúlkna og ungra kvenna. Hún rekur það hvernig hvert atriðið á fætur öðrum bættist svo á komandi áratugum á listann yfir þá hluti sem unga stúlkan þurfti að hafa áhyggjur af. Auk þess er sú þróun sem hefur gert líkamsstarfssemi tengda tíðahringnum að læknisfræðilegu og ákaflega markaðsvæddu vandamáli er rakin og einnig það hvernig auglýsingaiðnaðurinn gerir markvisst út á óöryggi stúlkna hvað líkamsímynd sína varðar. Fjallað er um hvernig það sem Bromberg nefnir the jeaning of America færði athyglina yfir á rass og læri og skapaði þannig þá gullnámu sem framleiðendur appelsínuhúðar- og grenningarmeðferða ausa fé úr, það hvernig fyrirbærið training bra (Nærflík með AAA skálum) varð hluti af þroskaferli ungra stúlkna, hvernig kynt var undir þráhyggju unglinga hvað varðar flekklausa húð og að lokum nútímafyrirbæri á borð við líkamsskreytilist og bíkínivaxmeðferðir.

Brumberg skrifar bókina öðrum þræði í þeirri von að hún hjálpi bandarískum mæðgum að ræða saman um þetta þroskastig ungu stúlkunnar. Hún telur ungar stúlkur í dag vera í alvarlegri krísu þar sem þá fræðslu sem áður var veitt af nánum ættingjum af sama kyni hljóti ungar stúlkur í dag oftast í misáreiðanlegum fjölmiðlum. Það aukna kynferðislega frelsi sem kom til sögunnar þegar veldi meyjarhaftsins var hrundið hefur að hennar mati þá neikvæðu hlið að ungar stúlkur skortir stuðning. Á fyrstu áratugum 20. aldarinnar fundu ungar stúlkur sér fyrirmyndir og mynduðu tengsl þvert á aldursbil innan kynskiptra félagshreyfinga á borð við skáta en í dag hefur þessi gefandi tenging milli stúlkna og ungra kvenna verið rofin og telur Brumberg það miður.

Það er til heimasíða helguð bókinni og af henni að dæma virðist í bígerð að gera mynd um efnið. Ég á ábyggilega eftir að fylgjast með því verkefni. Þangað til myndin kemur út mæli ég hinsvegar með þessari bók við allar stúlkur og konur og reyndar alla þá sem hafa áhuga á því hvernig markaðsöflunum er ekkert mannlegt óviðkomandi...